(02.II.1918 – 1941)

Ціхі Сож. Валавяныя воды…

Бурштынее зара ў берагах.

Дзесь глухія гудкі параходаў

Аблятаюць разліўны размах.

Паэт Леанід Гаўрылаў нарадзіўся ў вёсцы Бердыж (некаторыя называюць Бэрдаж) Чачэрскага раёна ў сям’і малазямельнага селяніна, які хутка кінуў спрадвечны сялянскі занятак і стаўся сезонным рабочым. Менавіта таму сям’я вымушана была пераязджаць з месца на месца, жылі ў Чачэрску, Добрушы, Гомелі, перад самай вайной жылі ў прыгарадзе абласнога цэнтра, на торфазаводзе «Давыдаўскі».

Атрымаўшы сярэднюю адукацыю, Леанід становіцца студэнтам Мінскага інстытута народнай гаспадаркі. Здавалася б, што краіна атрымае яшчэ аднаго добрага спецыяліста. Але яшчэ ў школе і тым болей цяпер Леанід Гаўрылаў адчувае пад сэрцам талент паэта: ужо не толькі піша, але і пачынае друкаваць вершы ў газетах «Гомельская праўда» і «Літаратура і мастацтва», калектыўным зборніку «Аднагодкі» і нават у галоўным літаратурным часопісе краіны «Полымя рэвалюцыі». Захапленне паэзіяй было настолькі моцным, што ў 1935 годзе ён пераходзіць вучыцца на літаратурны факультэт Гомельскага педінстытута імя В. Чкалава. Вось як згадвае пра тыя часы ягоны сябра, таленавіты паэт Кастусь Кірэенка:

Тры гады студэнтамі мы жылі з Гаўрылавым у адным пакойчыку, дзялілі студэнцкія радасці і няўдачы. За адным сталом здавалі дзяржаўныя экзамены, амаль разам адыходзілі ў армію. Прайшло многа год з часу нашага развітання, і вось мне выпала на долю пісаць успаміны… Існуе сумнае ўсведамленне, што твой друг загінуў, і разам з тым не верыцца, што яго няма, здаецца, што вось ён прыйдзе, вернецца… Чуецца яго голас, быццам тут у гэтую хвіліну чытае ён спакойна і ўпэўнена:

Наш рубеж акованы гранітам

І напят, як тонкая струна.

Ды спрабуй струну тую крані ты –

Адзавецца грукам перуна.

БАЧЫЦЦА ЯГО ЎДУМЛІВЫ ТВАР, КРЫХУ НАХМУРАНЫЯ БРОВЫ, І Ў ВАЧАХ, ЯК ЗАЎСЁДЫ, – ЯСНАСЦЬ І ЎПАРТАСЦЬ.
Леанід Гаўрылаў вельмі настойліва рыхтаваў сябе да ўступлення ў жыццё. Яго адзінай марай дыло як мага прыгажэй і карысней аддаць свае сілы і здольнасці на служэнне савецкаму народу.

«Поэтом можешь ты не быть, но гражданином быть обязан» – стаяў надпіс на сшытку з яго вершамі. У студэнцкім калектыве ён быў сапраўдным важаком. Вакол яго заўсёды збіралася групка аматараў паэзіі – чыталіся Пушкін і Байран, Шаўчэнка і Купала, Блок і Багрыцкі.

Ён любіў усякую працу – ці прачытаць лекцыю для школьнікаў, ці пайсці на суботнік па азеляненню горада, ці дапамагчы калгасу арганізаваць бібліятэку. У літаратурным гуртку, які некаторы час працаваў у Гомелі пры бібліятэцы імя Герцэна, ён таксама быў першым ініцыятарам. І не дзіва, што потым у арміі ён стаў любімым сябрам байцоў, а яго вершы, прасякнутыя ўпэўненасцю маладосці, карысталіся немалым поспехам.

Леанід вельмі многа чытаў, рабіў крытычныя заўвагі аб прачытаных кнігах, прычым часта яны былі досыць трапнымі. Ён акуратна рабіў выпіскі тых мясцін з кніг, якія яго найбольш уразілі. Вось, напрыклад, выпіска з «Вучнёўскіх год Вільгельма Мейстэра» Гётэ: «Верш павінен быць або выдатным, або зусім не павінен існаваць».

Цудоўны выбар!

Студэнты, як і моладзь краіны, марылы прысвяціць жыццё людзям, грамадству, светлым ідэалам:

Неўміручыя словы Мікалая Астроўскага былі ў нашых сэрцах у гады юнацтва, калі мы сядзелі ў інстытуцкіх аўдыторыях, працавалі ля станкоў, хадзілі за плугам па калгасных палях. З імі мы ішлі на вялікую бітву за шчасце сваёй зямлі. Прачытаўшы іх сёння ў дзённіку свайго друга, я яшчэ і яшчэ раз адчуў вялікую мужнасць і ўзнёсласць нашага пакалення. Нашы маладыя сябры, што сваімі сэрцамі прыкрылі ад навалы сэрца Радзімы, цудоўна пражылі жыццё.

Аднак марам не было наканавана здзейсніцца. Улетку 1940 года, як і ўсе ягоныя сябры з дыпломамі Гомельскага інстытута, ён пайшоў у войска. Служыў недалёка ад граніцы механікам-вадзіцелем у танкавым палку. Перад самай вайной напісаў марш Н-скай танкавай дывізііі, які лунаў ва ўсіх падраздзяленнях. З ім, відаць, і пайшлі хлопцы ў апошні бой. Доля ягоная, паэта, невядома. Лічыцца, што загінуў ён у першыя дні вайны.

Пісаць пачаў рана, бо друкуецца з 17 гадоў: і не абы-дзе, пра што ўжо згадвалі. Ваенных вершаў не засталося, а можа іх і не было, акрамя баявога марша. Як і М. Сурначоў, застаўся сімвалам не толькі універсітэцкай, але і ўсёй беларускай паэзіі, бо яны ўпершыню ў паэтычнай генерацыі паядналі не проста штык і пяро, заплаціўшы за гэтыя высакародныя спробы сваёю крывёю і жыццём. Яны адыйшлі моўчкі, не долюбив, не докурив последней папиросы, але гэтае маўчанне і цяпер гучыць мацней за грымоты заклікаў і зваротаў. Смерць, гвалтоўная і дачасная, надала іх жыццю і творчасці новыя каардынаты адліку. А таму іх спадчыну трэба ўспрымаць па-свойму, засвойваючы цалкам і без развагі. Бо хто ж будзе, чытаючы вершы, напісаныя ў пекле атакі ці ў прадчуванні смяротнага бою, вызначаць іх структуру, ацэньваць кампазіцыю і вобразнасць. Ды і большасць ранніх твораў загінула ў рукапісах у час вайны. Хаця гэтыя раннія вершы так і засталіся апошнімі, уваходзіны – спадчынай. І тут адбылося дзіва, пра што згадвае Кастусь Кірэенка:

…Няхай чытачы нізка паклоняцца ягонай маці, бо гэта толькі дзякуючы ёй (у першую чаргу) мы мелі магчымасць сёння сабраць, хаця і няпоўнасцю, тое, што было напісана Леанідам Гаўрылавым. У дні вайны, калі на акупіраванай фашыстамі Гомельшчыне лютавалі гітлераўскія карнікі, маці паэта, хаваючы пад зрэбнай кашуляй каля сэрца, зберагла нам яго творы. Бацьку Леаніда Гаўрылава – перад вайной зменнага майстра торфазавода – карнікі схапілі і недзе закатавалі. Маці ўратавалася і, ратуючыся, яна не забывала аб выратаванні сшытачкаў і фотакартак свайго сына. Як не схіліцца перад мацярынскай любасцю і верай, перад мацярынскай мужнасцю і непахіснасцю!

Паэта чакала вялікая будучыня, але заўчасная смерць не дала яму мажлівасці разгарнуць на ўсю моц творчыя крылы. Толькі шмат пазней мы ўслед за сябрамі зразумелі, якога творцу забрала ад нас вайна.

Ужо самыя першыя творы паэта прывабліваюць тонкім лірызмам, шчырай спавядальнасцю, абяцаннем значнай перспектывы. Пранікнёны лірык, ён умее слухаць цішыню, што запаланіла лес і поле, плыве, нібы грэчкі пах мядовы, нібы васільковы пах. І няма межаў гэтай цішыні, бо ўзлятае яна нават туды, дзе плыве месячык бялёсы, дзе сінім небам грае цішыня. І такая радасць жыць на гэтым свеце, што нават зорка глядзіць з зайздрасцю на зямлю як раптоўнай радасці сляза. І так хочацца аддаць людзям шчырасць сэрца, ласкі і цяпла:

Дзе ты, радасць? Я цябе шукаю!

Ці знайду жаданую сваю?

…Я прайдуся маладжавым садам

Па душыстай маладой траве,

На пянёк імшысты я прысяду –

Нада мной засвішча салавей,

Закалышуцца суквеццем вішні,

У вуллі задзвынкае пчала…

Ну як жа быць абыякавым да ўсяго, калі на сэрцы, незалежна ад пары года, бушуе вясна: Запахнуць ноччу духавітай травы, Лагоднасцю павее ад ракі; бояск месяца, і вішань белых цені; спавіты тугою У пасмах журбы Сухі маладзік На галінах вярбы Павіс над гарою, А потым і знік? Толькі паэт можа ўбачыць гэты сусвет незвычайным перакуленым, фантастычна-любым:

Ціхі Сож. Валавяныя воды…

Бурштынее зара ў берагах.

Дзесь глухія гудкі параходаў

Аблятаюць разліўны размах.

Як у люстры, густою сцяною

Кучаравіцца лес у вадзе,

Абярнуўшыся ўніз галавою,

К водам пільнае вуха кладзе. (1935)

Зразумела, што такі пагляд надае хлопцу не толькі паэтычны дар, але, і хутчэй, вусны каханай, з якой ты на лодцы плёскатам вясла разбіваеш палову маладзіка. Вось чаму часта не хапае звыклых слоў, а таму хочацца і трэба спяваць. Вельмі многія творы Л. Гаўрылава зведалі плённы ўплыў народнай песеннай лірыкі. Згадаем ягоны верш з такой назвай «Песня»:

Вечарэла. Сінь гусцела.

Пасмаў слаліся

Валокі.

Бераг сонны, апусцелы

Затуманіўся

Навокал.

Лісце дрэў не шалясцела.

Не хісталіся

Асокі.

У небе зоры ацяжэла

Ў воды клаліся

Глыбока.

Ты ішла, як песню пела

То спяшалася,

То крокам.

А мяне калі сустрэла,

Засмяялася

Нарокам.

Гушча ночы пасвятлела,

Пасмаў слаліся

Валокі,

З намі раніца запела,

Зацвіло ўсё, загудзела,

Развіднялася навокал.

І цябе назваў я песняй,

Сваёй песняй

Недалёкай. (1935)

Уся лірыка нашага земляка – гэта песня маладога хлопца, які з радасцю ўваходзіць у жыццё. Разам з тым яна становіцца выразнікам светапогляду не толькі канкрэтнай асобы, але і цэлага пакалення, тым самым набываючы неабходную філасафічнасць, глыбіню, задумёнасць, светла-радаснае ўспрыняцце жыцця, у якім глыбока схавана, падсвядома прадчуваецца злая доля, якую яму жураўліным напевам прадракае будучыня. Згадаем верш семнаццацігадовага (!) хлопца «Журавы»:

Я не ведаю ціхай хвіліны

Ад клапот і звадлівых трывог,

Як пачую той спеў жураўліны,

Што у сэрцы сваім не збярог.

Ведаў шмат я сустрэч і спатканняў,

Шмат пачуццяў сваіх разгубіў.

Але з гэтакім замілаваннем

Я ніколі яшчэ не любіў.

Сон ці праўда – ў душы размялося,

Патанула ў прадонні журбы.

Але зараз мне быццам здалося –

Я на вежы вясёласці быў.

І былое – маленства і гора –

На хвіліну кудысь адплыло,

Як напеў жураўліны дакорам

Маю чуласць цяпер укалоў. (1935)

Вось чаму нават вершы пра каханне будуць заўсёды са схаваным сумам, журбой, лёгкай і светлай. Невыпадкова паэт усклікне: …Адну ўсяго дзяўчыну Ў жыцці я пакахаў…

Лепшыя творы Леаніда Гаўрылава сабраны ў зборніку «Вернасць» (Мн., 1961), у калектыўнай кнізе «Крывёю сэрца» (Мн., 1967), паасобныя вершы перакладзены на рускую і ўкраінскую мовы.

(01.VIII.1923 – 12.X.1999)

Выключную ролю ў станаўленні універсітэта літаратурнага адыграў выдатны вучоны і паэт у душы прафесар М.М. Грынчык, які прыехаў у Гомель з Акадэміі навук у 1969 годзе.

Мікола Міхайлавіч Грынчык нарадзіўся ў жніўні 1923 года ў мястэчку Быцень былога Слонімскага павета Навагрудскага ваяводства (цяпер Івацэвіцкі раён Брэсцкай вобласці) у вялікай нават па тым часе патрыярхальнай сям’і (усяго было 11 душ, а зямлі – 2,2 гектара). Жылося хоць і не заўсёды сытна, але затое весела, цікава, дружна. Пасля трэцяга вяселля засталіся без каровы – прыйшлося мне пасвіць малое цялятка, пакуль выгадавалі з яе маладую кароўку Лысуху, – згадваў будучы прафесар.

Родны Быцень (некаторыя называюць яго Бытэнь) паўплываў на станаўленне і долю як маладога Міколкі, так і сталага вучонага Міколы Міхайлавіча. Мястэчка вядомае з XVI стагоддзя, славутае быценскай царквой і капліцай, якія ўваходзілі ў склад базыльянскага манастыра.

Ніколі Мікола Грынчык не парываў з роднымі мясцінамі, усе дні адпачынку жыў у бацькавай хаце, прымаў удзел у жыцці месцічаў і парафіяльнай царквы. Згодна ягонага запавету і пахаваны на мясцовых могілках, поруч з роднымі і блізкімі людзьмі. Быцень быў сапраўдным цэнтрам духоўнасці – сюды прыязджалі многія паэты і празаікі. Засталіся здымкі, як Ул. Караткевіч гародзіць плот на паселішчы М. Грынчыка. Якраз Уладзімір Сямёнавіч прысвяціў многа вершаў Міколу Міхайлавічу і ягонай жонцы Любові Аляксееўне.

Вучыўся маленькі Мікола спачатку ў Быценскай паўшэхнай школе, а потым, як лепшы вучань павета, у Варшаве, куды яго паслалі за казённы кошт.Там добра вывучыў польскую мову і літаратуру. Там і зразумеў, што ён беларус, крэсовяк, бо мясцовыя дзеці абзывалі яго пагардліва «cebula», г.зн. праваслаўны, мужык, па аналогіі з купаламі праваслаўнай царквы, якія знешне нагадваюць гэтую агародніну. Вучоба ў чужой акупацыйнай школе была нуднай, нецікавай, цяжкай. Прыход савецкіх войскаў у верасні 1939 віталі ўсе з радасцю, не ведаючы, што гэта быў па сутнасці пачатак Другой сусветнай вайны. Гэтыя няпоўныя два гады вучыўся ў Слонімскай беларускай школе № 1, а затым перавёўся ў Косаўскую сярэднюю школу.

З пачатку Вялікай Айчыннай вайны ўступіў у змаганне з ворагам. З лета 1942 года быў звязаны з партызанскім падполлем Слоніма, а з сакавіка 1943 стаў сувязным атрада «Савецкая Беларусь» брыгады імя П.К. Панамарэнкі. Пасля вызвалення Беларусі адразу пайшоў на фронт. Пад Варшавай у час дэсантнай аперацыі быў цяжка паранены. Настолькі цяжка, што ўсе лічылі яго мёртвым. Яго ўжо валаклі за ногі ў брацкую магілу, і толькі тады ён на імгненне расплюшчыў вочы. Потым гэты магутны юнак, грэнадзёр цэлы год лячыўся ў шпіталях Крыма. Магутны арганізм пераадолеў смяротны ўдар, клапатлівыя рукі дактароў і асабліва санітарак паднялі яго на ногі. Праз год ён ачуняў і вярнуўся дадому, але на галаве так і засталася незагойная рана – прабіты чэрап, зацягнуты тонкай скурай галавы. У паганае надвор’е рана заўсёды нагадвала пра сябе. Вайна пакінула незагойны адбітак і ў душы маладога хлопца. Ён яе ненавідзеў, але заўсёды згадваў франтавое братэрства, схіляў галаву перад франтавікамі, лічыў Свята Перамогі самым вялікім, з гонарам насіў баявы ордэн Айчыннай вайны І-й ступені.

Пасля вайны некаторы час працаваў чыноўнікам у адміністрацыі тагачаснага Быценскага раёна. У 1948 годзе стаў студэнтам Гродзенскага педінстытута, які скончыў у 1952 годзе. Праўда, і тут адбыліся дзіўныя метамарфозы. Паступаў Мікола Грынчык на матэматычны факультэт, але калі прыёмная камісія прачытала ягонае сачыненне, угаварылі пайсці на філфак. Аднак выразныя матэматычныя здольнсці потым не аднойчы праяўляліся ў адоранай натуры прафесара. Так, у адрозненне ад большасці прадстаўнікоў тагачаснага літаратуразнаўства, якія грашылі красивостями, нанізваючы на радок самыя незвычайныя параўнанні, М. Грынчык імкнуўся да выключнай дакладнасці, выверанасці, аргументаванасці сваіх артыкулаў. Рэдакцыі некаторых часопісаў падчас бянтэжылі акадэмізм (у лепшым разуменні гэтага слова) прац будучага прафесара, аднак у гэтым, на наш погляд, і схавана прычына іх актуальнасці да нашага часу.

Станаўленне М. Грынчыка-даследчыка пачалося ў 50–60-я гады, калі ён паступіў у аспірантуру пры Інстытуце літаратуры імя Янкі Купалы Нацыянальнай акадэміі навук, а затым паўтара дзесяцігоддзі працаваў у гэтым Інстытуце.

Асабліва талент Міколы Грынчыка як вучонага і арганізатара навукі разгарнуўся ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце, дзе ён з 1970 па 1980 год узначальваў кафедру беларускай літаратуры, стаў заслужаным дзеячом навукі нашай рэспублікі. Энцыклапедычна падрыхтаваны, шырока і разнастайна эрудыраваны, ён стварыў школу па даследаванню рэгіянальных асаблівасцей літаратуры і фальклора, падрыхтаваў вялікую колькасць высокакваліфікаваных дацэнтаў і прафесароў. Цяперашнія дактары навук Іван Штэйнер, Мікола Хаўстовіч, дацэнты Віктар Ярац, Уладзімір Каваленка, Уладзімір Сенькавец, Людміла Піскун з Гомеля, Мінска, Брэста, Мазыра з гонарам узгадваюць свайго незабыўнага настаўніка. Апошнія гады прафесар Грынчык Мікола Міхайлавіч працаваў загадчыкам кафедры літаратуры Беларускага універсітэта культуры, дзе таксама пакінуў незабыўны след.

Вызначальных напрамкаў творчай спадчыны М. Грынчыка некалькі. Першы і асноўны – праблема мастацкага фалькларызму, узаемадзеяння мастацкай літаратуры, галоўным чынам паэзіі, з вуснай народнай творчасцю. Менавіта гэтым шматстайным аспектам узаемадзеяння і былі прысвечаны ягоныя дысертацыі (кандыдацкая і доктарская), якія сталіся асновай сур’ёзных, грунтоўных кніг, што не страцілі свайго тэарэтычнага і практычнага значэння да нашага часу.

У першай з іх – М. Богданович и белорусский фольклор (1958), якая затым стала асновай манаграфіі «Максім Багдановіч і народная паэзія» (1963), упершыню паказаў ролю фальклора ў станаўленні ідэйна-эстэтычных арыентацый Максіма Кніжніка, вызначыў фальклорныя вытокі многіх сюжэтаў і вобразаў ягонай паэзіі. У грунтоўнай манаграфіі «Фальклорныя традыцыі ў беларускай дакастрычніцкай паэзіі» (дысертацыя Фольклорные традиции в белорусской дооктябрьской поэзии (1969) на высокім тэарэтычным узроўні з прыцягненнем велізарнага фактычнага матэрыялу паказаў выключную ролю фальклорна-песенных традыцый у зараджэнні і станаўленні новай беларускай літаратуры. У шэрагу манаграфій і артыкулаў для энцыклапедычнага даведніка «Янка Купала» і Біябібліяграфічнага слоўніка «Беларускія пісьменнікі» вызначыў фальклорныя элементы ў творчасці Я. Купалы, Я. Коласа, А. Куляшова, П. Глебкі.

У час працы загадчыкам кафедры беларускай літаратуры Гомельскага дзяржаўнага універсітэта стварыў студэнцкую навуковую лабараторыю па фальклору, дзе збіраліся значныя фальклорныя матэрыялы, запісаныя студэнтамі і выкладчыкамі пад кіраўніцтвам прафесара М. Грынчыка ў час студэнцкіх практык і фальклорных экспедыцый. Лепшыя матэрыялы перадаваліся ў Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Акадэміі навук або друкаваліся ў зборніку «Беларуская літаратура», галоўным рэдактарам якога з’яўляўся. Рэгулярна пад яго кіраўніцтвам наладжваліся канферэнцыі па праблемах рэгіянальнага пачатку ў фальклоры, мове і літаратуры. Даследаваў спецыфіку фальклору Гомельшчыны (асаблівасці балады і ваенных песняў, а таксама народнай прозы), спрабаваў правесці паралелі паміж народнай паэзіяй беларусаў і іншых славянаў, а таксама неславянскіх народаў (у прыватнасці фіна-угорскіх). Так, ён адным з першых праводзіў ідэю аб дрыгавіцкім паходжанні раўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія, шукаў рукапіс «Слова пра паход Ігаравы» ў манастыры Быценя. Ён узгадаваў многіх паэтаў, быў Настаўнікам для В. Ярца, А. Сыса і ўсіх універсітэцкіх паэтаў, пра якіх дбаў і клапаціўся. Імкнуўся адрадзіць некаторыя звычаі і абрады ў новых умовах. Знаходзіўся ля вытокаў фалькларыстычнай школы ў ГДУ імя Ф. Скарыны.

Шмат зрабіў для вывучэння адметнасцей беларускай песні ў Інстытуце культуры. З’яўляўся членам савета па абароне дысертацый пры Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. Пад яго кіраўніцтвам абаронены шэраг дысертацый па фальклору альбо ўзаемадзеянні фальклору і літаратуры.

Мікола Міхайлавіч доўгі час з’яўляўся каардынатарам літаратуразнаўчых і фалькларыстычных даследаванняў у рэгіёне і рэспубліцы, чаму спрыяў той факт, што з 1973 па 1983 год быў галоўным рэдактарам міжвузаўскага зборніка «Беларуская літаратура». Акрамя даследаванняў народнасці літаратуры, вялікую ўвагу ўдзяляў вельмі складанай тэарэтычнай праблеме – вершаскладанню, якая ў той час была амаль не распрацавана. Ягоная грунтоўная манаграфія «Шляхі беларускага вершаскладання» актуальная і для нашага часу, больш грунтоўных прац у нас, на жаль, за апошнія 30 гадоў не з’яўлялася.

Мікола Грынчык шмат артыкулаў прысвяціў бягучаму літаратурнаму працэсу, напісаў грунтоўныя манаграфіі па творчасці Аркадзя Куляшова, Пятра Глебкі, Максіма Багдановіча. Ён з’яўляўся суаўтарам акадэмічнай «Гісторыі беларускай дакастрычніцкай літаратуры» і падручнікаў для вну, па якіх да гэтага часу вучацца студэнты. Стварыў і клапатліва падтрымліваў літаратурнае аб’яднанне «Крыніца», блаславіўшы многіх паэтаў у літаратуру.

Традыцыі, закладзеныя прафесарам М.М. Грынчыкам у час працы ў ГДУ імя Ф. Скарыны, захоўваюць і цяпер у дзейнасці студэнцкай навукова-даследчай лабараторыі па фальклору «Вандроўнік» і літаратуразнаўчых кафедр, працах і даследаваннях ягоных удзячных вучняў, якія прысвячаюць яму свае манаграфіі і вершы. Ён узняў літаратурнае жыццё ва універсітэце і рэгіёне на высокі ўзровень, які і падтрымліваюць цяпер яго руплівыя нашчадкі.

Нарадзіўся ў 1922 годзе ў в. Ястрабка Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці ў сялянскай сям’і. У трохгадовым узросце разам з бацькамі пераехаў у в. Бодры. Пра гэта пісьменнік згадвае ў аўтабіяграфіі «Сцежкі, што вывелі ў жыццё»:

У кожнага чалавека ёсць запаветная мясціна, куды часта вяртаецца ён у думках, марах. А надарыцца вольная хвіліна, – абавязкова наведае той куток,

 каб зноў прайсці па сцежках маленства, сустрэцца з людзьмі, што выпраўлялі яго ў далёкую жыццёвую дарогу.

Ёсць такая мясціна і ў мяне – невялікі пасёлак Бодры, на Лоеўшчыне. Некалі густы арэшнік падступаў да самых сядзіб бодраўцаў. Цяпер і ў паміне няма арэшніку. Шырокі абсяг праглядаецца аж да далёкага Бараноўскага лесу. Тут, праўда, можна напаткаць яшчэ сярод зарасляў высознай крапівы густы маліннік ды адзінокія дубы-тугадумы.

У Бодрым, маленькім пасёлку, куды перабраліся сяляне з бліжняй вёскі Ястрабкі, і нарадзіўся я 28 кастрычніка 1922 года. Тут прайшлі мае дзіцячыя гады. Бясконцыя гульні «ў вайну», – відаць, не толькі ў мяне былі такія захапленні. Часцяком думаю цяпер: няўжо яшчэ тады мы падсвядома адчувалі, што дзесьці на рубяжы юнацтва будзе чакаць нас страшэнная з усіх войнаў…

Настаўнік Васіль Пятровіч Язерскі хоць і выкладаў у сямігодцы матэматыку, але змог прывіць нам павагу да роднага слова. Неяк непрыкметна паявілася тады і жаданне пісаць. Вядома, спрыяла гэтаму захапленне творамі Янкі Маўра. «Амок», «У краіне райскай птушкі», «Палескія рабінзоны» мы перачытвалі па некалькі разоў. А я пад уплывам «Палескіх рабінзонаў» нават паспрабаваў напісаць пра «таямнічы востраў».

Скончыў Баршчоўскую сямігодку (1938) і ў гэтым жа годзе пачаў вучобу ў Рэчыцкім педвучылішчы. Менавіта тут і далучыўся да мастацкага слова – у мясцовай раённай газеце «Зара камуны» з’яўляюцца першыя публікацыі.

Вядома, гэта былі проста дзіцячыя забаўкі. Паступіўшы ў Рэчыцкае педвучылішча, я пачаў больш сур’ёзна думаць пра літаратурную творчасць. Тады ў рэдакцыі абласной газеты «Бальшавік Палесся» працаваў Усевалад Краўчанка. З вялікай колькасці рукапісаў, якія дасылаў я ў рэдакцыю, ён неяк выбраў замалёўку «Баравым шляхам» і надрукаваў у газеце. А потым у «Літаратуры і мастацтве» з’явіліся два маіх апавяданні. Асабліва радавалася настаўніца літаратуры Надзея Піліпаўна Прохарава. Яна і цяпер сочыць за кожным маім крокам у літаратуры. Часам радуецца, але больш засмучаецца.

Думаў я напісаць яшчэ некалькі твораў. Ды час разважыў іначай. Надышоў чэрвень страшнага 1941 года.

Дакумент аб заканчэнні вучылішча не паспеў атрымаць – пачалася вайна. Вучыўся ў запасным палку ў Казахстане, быў знішчальнікам танкаў. У маі 1942 кантужаным трапіў у палон, адкуль уцёк у 1944. Праз год вярнуўся дадому. Працаваў настаўнікам Казярожскай сямігадовай школы Лоеўскага і Ясеньскай сярэдняй школы Асіповіцкага раёна. Міхась Пятровіч любіў сваю настаўніцкую працу. Не аднойчы будзе згадваць, што ў Казярогах яму добра працавалася: днём вучыў дзяцей, а па вечарах пісаў апавяданні. Пра гэта потым хораша напіша ў навелах і ўспамінах. Любіў сваіх выхаванцаў, хаця яны былі няўрымслівымі і неспакойнымі. У 1952 завочна закончыў Гомельскі педагагічны інстытут. З 1953 па 1982 – у рэдакцыі «Гомельскай праўды». Аднак не пашкадаваў, што змяніў настаўніцкі хлеб на журналісцкі, бо работа ў газеце дазваляла шмат чаго бачыць цікавага ў жыцці. У рэдакцыі даволі часта даводзілася чытаць рукапісы пачынаючых аўтараў, і для многіх Міхаіл Пятровіч стаў настаўнікам. І ён радаваўся шчыра, калі знаходзіў свежы, арыгінальны твор, быў проста шчаслівым, калі сустракаў сваіх хрэснікаў у рэспубліканскай перыёдыцы.

Цяпер на пенсіі. Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені, медалямі, Ганаровай Граматай і дзвюма Граматамі Вярхоўнага Савета БССР. Выдатнік друку.

Друкуецца з 1940. У сваёй творчасці ў асноўным абапіраецца на ўласны жыццёвы вопыт і шматгадовую журналісцкую практыку. Гэта ўласціва як першай кнізе («Мая песня»), так і тым, што з’явіліся на працягу больш чым трыццацігадовай дзейнасці («Майская навальніца», «Журлівіца» і інш.). Найбольш удаюцца пісьменніку творы, прысвечаныя роднай Лоеўшчыне, сваім землякам, іх нялёгкай працы, вернасці свайму дому, зямлі, спрадвечнай чалавечай годнасці і абавязку (зборнікі «Маці Мар’я», «Наш дом», «Родная зямля»). Журналісцкі досвед паўплываў, безумоўна, як на стылёвыя адметнасці твораў, так і на іх жанравую структуру. Адзначаючы ў 1965 годзе, што з-пад яго пяра выйшла шэсць зборнікаў – тры для дзяцей і тры, адрасаваныя даросламу чытачу, ён сам заўважае, што многае зроблена недасканала, многае хочацца бязлітасна перакрэсліць, перарабіць. Найбольш улюбёная форма – невялікае апавяданне, навела. Выкарыстоўваючы вялікі жыццёвы вопыт і прафесійныя назіранні і высновы, ён у гранічна абмежаваных жанравых формах паказвае падзеі, што становяцца актуальнымі і злабадзённымі для многіх. Ягоныя героі – часцей за ўсё сціплыя людзі, якія імкнуцца жыць па агульначалавечых законах, і гэтым яны блізкія і дарагія самому аўтару, бо і ён усё жыццё шукаў дабра і справядлівасці і служыў ім верна і аддана. Гэтая вера ў чалавека дапамагае Міхасю Пятровічу выстаяць і ў наш няпросты час.

Хаця і шмат гадоў прайшло пасля Вялікай Айчыннай вайны, Міхась Даніленка ніколі не зможа забыць тыя страшэнныя і адначасова гераічныя гады. І як чалавек, салдат, і як пісьменнік, бо ён, як і большасць хлопцаў-равеснікаў з педвучылішчаў і педінстытутаў, пайшлі не дзяцей вучыць, а Радзіму абараняць. Таму і перыяд станаўлення і росквіту таленту М. Даніленкі – журналіста і пісьменніка (а гэта прыпадае недзе на 80-ыя гады) – тэма вайны становіцца вызначальнай у ягонай творчасці. Характэрнай у гэтым плане з’яўляецца кніга «Родная зямля» (1982), у якую ўвайшлі аповесці і апавяданні. Адкрываецца кніга амаль аўтабіяграфічнай аповесцю «Альпы», невыпадкова яна прысвечана ягонаму сябру Сцяпану Халайчаву, з якім аўтар уцякаў з палону. Сам Міхась Пятровіч, чалавек ужо ў даволі сталым узросце, спрабуе зазірнуць у мінулае, па-новаму асэнсаваць усё перажытае, згадаць тыя страшэнныя гадзіны, ад якіх ужо ніколі і нікуды не збегчы. Пра гэта ён і гаворыць у зачыне аповесці:

Чым больш праходзіць гадоў, тым часцей яны прыходзяць да мяне, то ў сне, то ва ўяўленні сваім я бачу іх падрабязна – да маленькай рысачкі. Знізу, адразу як пачынаецца даліна, яны кучаравяцца зялёнымі соснамі і піхтамі. Туды, вышэй, шэрыя лабастыя валуны пакрываюць схілы. На многіх з гэтых каменняў парос зялёны мох, ад вятроў і гарачыні глыбокія трэшчыны паявіліся на іх шурпатых баках.

Аўстрыйскія Альпы будуць прыходзіць да пісьменніка перш за ўсё сваімі белымі снягамі, ухутанымі шлейфамі хмараў і туманоў. Але не толькі жывапісныя выявы гор будуць уздзейнічаць на беларускага хлопца, які вельмі часта будзе параўноўваць чужую прыродную прыгажосць з някідкай роднай. Так, ён заўважыць, што ў Альпах амаль не чутно птушынага шчэбету і спеваў, бо, відаць, птушкі не любяць гэтых сасновых лясоў, шум якіх заглушаецца грукатам горных ручаёў і рэчак. А можа герой не чуе песняў, бо трапіў сюды зусім не па ўласнай ахвоце.

Аповесць «Альпы» ўяўляе сабой успаміны заслужанага настаўніка аб сваёй маладосці, калі юнак з апошняга курса Рэчыцкага педвучылішча трапляе на фронт (як бачым, пісьменнік выразна падкрэслівае аўтабіяграфічны пачатак твора). Міхась Пятровіч выкарыстоўвае прыём кантрасту для ўзмацнення псіхалагічна-эмацыйнага пачатку і для больш поўнага і ўсебаковага раскрыцця задумы. Так, апісваючы свой сыход з Рэчыцы, дзе ужо гарэлі дамы і фабрыкі, а над горадам вісела цёмная заслона дыму і копаці, ён узмацняе пачуццё трывогі апісаннем спелых жытоў уздоўж шашы, матылёў на дзяцельніку, каршака ў небе, дзе толькі нядаўна былі варожыя самалёты.

Ды і сама вайна паказваецца аўтарам праз прызму ўспрыняцця маладзенькага хлопца, які ніяк не можа прымірыцца са смерцю, не можа ўявіць, як юны лейтэнант, які толькі што па-сяброўску гаварыў з навабранцам, ужо ляжыць акрываўлены на плашч-палатцы, а хутка ягонае цела назаўсёды закапаюць у сырую зямлю.

Асабліва ўражваюць яго ўцалелыя кусты бэзу каля абвуголеных печышчаў, нават страшна глядзець на гэтае блізкае суседства – кветак і разбурэння. Або згадкі пра песню птушачкі: Салавей браў адну за другой ноты, і мне чамусьці яшчэ глыбей адчуваўся трагізм нашага становішча, хацелася думаць, што ўсё гэта вакол нас – страшны, прывідны сон.

Птушкі будуць суседнічаць з іншымі фрагментамі трагедый; асабліва запамінальныя апісанні на траках гусеніц кавалкаў шэрых шынялёў і скрываўленага чалавечага мяса раздушаных варожымі танкамі савецкіх воінаў; апісанні вандровак палонных салдат, многія з якіх былі застрэлены, бо не змаглі ісці. Менавіта таму Альпы для пісьменніка не столькі пекная мясціна, колькі плацдарм, дзе патрэбна выжыць і, самае галоўнае, застацца чалавекам (малады хлопец нават заўважае прыгажосць аўстрыйкі Марты, якую называе сонечным промнем у змрочны час).

Трагедыя вайны будзе ўвасоблена і ў аповесцях «Ля Дняпра, у другім эшалоне», у якой маці ідзе шукаць свайго сыночка на фронт, «Штраус у апраметнай», «Казік Рамашкевіч».

Сутыкненне светлага, юнацкага, жыццёвага з тым пачварным, што нясе фашызм, становіцца важнейшай састаўной часткай творчасці Міхася Даніленкі. Гэтая тэма яго ніколі не адпусціць, аўтар будзе звяртацца да яе ў сваіх успамінах, згадках, замалёўках і эсэ. А таму для яго не так важныя надзённыя праблемы, бо ў пісьменніка свой унутраны гадзіннік гісторыі, з якім ён звярае пошукі ўласнай душы.

Таму даволі часта будзе спалучаць у творах ваеннае мінулае і сучаснасць, як гэта па-майстэрску ўвасоблена ў лірычным апавяданні «Родная зямля». Апісанне вішняў у замеці мая рэзка кантрастуе з доляй Карнея Пятровіча, які страціў у вайну трох сыноў, але застаўся чалавекам, якога ўсе паважаюць. Такім жа паўстае і Апанаска Лугавы з аднайменнай аповесці, які жыў хораша і прыгожа памёр, забраўшы з сабою людскую любоў і павагу. А вось як згадвае пісьменнік своё вяртанне на радзіму пасля вайны ва ўспамінах «Майскае сонца над Плаўэнам» («Літаратура і мастацтва», 8 мая 2009):

…Нямела сэрца, калі ўбачыў быльнёг па плечы чалавека, чорныя коміны печаў на месцы былой маёй вёскі Ястрабка на Лоеўшчыне. Я ішоў з салдацкім рэчмяшком за плячыма (нёс трохі мукі, рулончык паркалю ды яшчэ таго, што нам выдзелілі на складзе ў нейкім нямецкім горадзе) і разумеў: гэта трэба было літаральна ўсё ўзнімаць з попелу. Крыху палягчэла, калі на канцы вуліцы пачуў удары сякеры.

– А, Пятроў сын? – здзівіўся мужчына, які сядзеў на зрубе. – А казалі, што загінуў… Маці твая памерла, не дачакалася. Ідзі: бацька, мусіць, дома – абрадуецца…

У мяне захаваўся калектыўны здымак навучэнцаў другога курса Рэчыцкага педвучылішча. Юнакі і дзяўчаты – па сутнасці яшчэ дзеці – з наіўнасцю, яснымі вачыма глядзяць у фотааб’ектыў. Мы не ведаем, што праз год пачнецца самая страшэнная вайна. Пасля яе з усіх выпускнікоў-юнакоў з нашага класа у жывых застануцца толькі двое…

Для дзяцей М. Даніленка выдаў кнігі «Вернасць слову», «Зачараваны гарлачык», «На вуліцы Сонечнай», «Ключы бабулі Зімы». Пісаў таксама вершы. Некаторыя з іх пакладзены М. Блюміным і Э. Логашам на музыку.

Якраз паэтам у прозе і застаўся Міхась Пятровіч у творах для самых маленькіх. Дзядуля Міхась адкрывае гэты таямнічы і загадкавы, а, самае галоўнае, такі прыгожы сусвет, у якім усё жывое, нават поры года. Так, зусім не проста ў канцы лета мяняецца наваколле. Гэта задумала Восень сабе абнову пашыць… І перш за ўсё выбрала залатыя і чырвоныя колеры: яны ёй больш да твару. Ціха хадзіла палямі, пералескамі і падбірала сабе на сарафан то трохі чырвані, то залацінак, што свяціліся ў лістоце дрэў. І асіна і груша аж чырванелі ў праменях сонца, а клёны і бярозы залаціліся сваімі кронамі на ўзлессі.

«Добра было б пацеркі падабраць», – падумала Восень і ўбачыла рабіну. Гронкі яе наліліся чырванню, цяжка звісалі долу. Чым не пацеркі?

А потым Восень яшчэ збірала дробненькія сінюткія кветачкі верасу, сціплых бяссмертнікаў. А ў кужэльную касу ўпляла трапяткія белыя павуцінкі.

Так успрымаць змены на зямлі можа толькі сапраўдны паэт. Ды і сама Восень бабулі Зіме ключы аддала, каб яна кіравала нашым краем пэўны час. Усё у гэтым свеце незвычайна: восень глядзіцца ў возера, як у люстэрка; снягір з’яўляецца вестуном Зімы, якая прыходзіць у валёнках, рукавіцах, узмахвае рукавом кажуха – і адразу рой сняжынак, быццам белыя матылькі, сыплецца на зямлю. І як не паверыць маленькі чытач, што існуюць прыгожыя, серабрыстыя ключы, якімі можна мяняць усё наваколле, адамкнуўшы нябачны замок.

І ў гэтым прыгожым свеце трэба жыць па чалавечых законах, каб не парушаць сусветнай гармоніі. Трэба клапаціцца пра параненага жаўрука («Журка»), дапамагаць бабулі, і тады нават цыбуля будзе здавацца салодкай на смак («Салодкая цыбуля»), любіць людзей, і тады чужая жанчына стане блізкім чалавекам («Мама»), ведаць, што ёсць слова, якое вызначае жыццё («Чароўнае слова»), вывучаць не толькі асновы малявання і чытання, але і «Зімовай азбукі», шанаваць памяць тых, хто аддаў жыццё за цябе («Імёны на граніце»). Тады ўсім, і маленькім і вялікім, і звярам і птушкам, будзе хораша на вялікай зямлі.

Жыве пісьменнік у Гомелі. Але, як пачынаецца вясна, абуджаецца прырода, вяртаецца на родную Лоеўшчыну, дзе жыве, як і раней, са сваімі землякамі агульнымі радасцямі і праблемамі, дзе чакаюць яго шпакі ў старых шпакоўнях.

Многія здзіўляюцца і творчаму даўгалеццю пісьменніка. І цяпер Міхась Пятровіч друкуецца на старонках штотыднёвіка «Літаратура і мастацтва», іншай перыёдыцы. Праўда, у апошні час ён усё часцей абірае невялічкія па аб’ёме формы, у якіх можна выказаць уласныя вывады і назіранні. Што ж, ён мае на гэта права, бо пісьменнік, пажыўшы на свеце і ўсяго пабачыўшы, становіцца філосафам. Так, ён друкуе ўспаміны (зусім нядаўна, да 65-годдзя вызвалення Беларусі, пра пісьменнікаў Гомельшчыны, што здабывалі Перамогу), але цяпер звяртаецца да формы згадак, ці, як ён называе сафізмаў. Так, яго цікавіць, які след пакідае чалавек на зямлі, якую памяць пра сябе, чаму кожнага клапоціць, што пра яго будуць гаварыць і думаць людзі, калі самога ўжо не будзе на зямлі. А можа якраз тыя шпакоўні ці аградка крыніцы адвечнай і ёсць самы галоўны напамінак пра быццё асобы. У сафізмах ён разважае аб агульных, здавалася б, надзвычай звыклых рэчах, з якімі сустракаемся штодня (Хлеб, Вада, Соль, Агонь). Але з вялікага жыццёвага і пісьменніцкага вопыту ён ізноў услухоўваецца ў гучанне гэтых асноў быцця: Агонь, паветра, вада і зямля: чатыры стыхіі. І без ніводнай з іх жыць чалавек не можа. Дык будзем жа іх вечна шанаваць, а таму адкрываецца вялікая таямніца ў самых простых рэчах.

(12.ХІІ.1918 – 15.ІХ.1988)

Кастусь Ціханавіч Кірэенка нарадзіўся 12 снежня 1918 года ў вёсцы Гайшын Слаўгарадскага раёна Магілёўскай вобласці. Гайшын лічыўся ў тыя гады мястэчкам, бо быў даволі ладным і мнагалюдным населеным пунктам на высокім правым беразе Сожа, прыгажосць якога засталася з паэтам назаўсёды:

…Мінула шмат часу, палюбіў я многа рэк, а Сож усё ж застаецца ракой, лепшай між усіх, і вабіць, і цягне да сябе зноў і зноў.

А можа, гэта родную маці хочацца наведаць, пастаяць пад позіркам яе цёплых вачэй? Пагаварыць з маленствам, пахадзіць па сцяжынках юнацтва, успомніць нешта непаўторнае, дарагое?

Як бы там ні было, а кожнае лета выбіраеш хоць некалькі дзён і спяшаешся на запаветныя берагі. Мне нічога не трэба ад любага майго Сажа – толькі стоішся пад навіслай над вадою зялёнай купінай, закінеш вуду, пройдзеш позіркам па зіхотнай, пругкай і зменлівай плыні, і раптам зноў успыхне і паплыве прад вачамі неаджытая, бясконца заклікальная каралева летуцення. Як і заўсёды, павядзе яна рыбакова сэрца ў сіне-дрыготкую, мройную далячынь. Устанеш: «Пачакай мяне, вуда, пачакай, дай палячу яшчэ раз у нязведаны край, у край нязгаснай мары…» А нехта ці нешта падказвае: што ты, чаго ты, дзе ты, куды ты, даўно ўжо ты там пабываў, даўно ўжо ўсё ведаеш…

Так, пабываў… Так, ведаю…

А ўсё ж! А ўсё ж!..

– А ўсё ж! А ўсё ж! – крыкнеш мімаволі, нечакана для самога сябе, зачаравана ступаючы між блакітных незабудак.

– А ўсё ж! А ўсё ж!.. – пойдзе голас па разложыстай пойме. І аднекуль у вобразе рэха прыйдзе адказ, і не верыцца, што гэта рэха, бо чуецца, быццам нехта крычыць табе з-за поймы ад зялёнага дрымотнага лесу:

– Сож! Сож! Сож!

Сож…

«Что ми шимуть, что ми звенить довечя рано пред зорями?» – амаль заўсёды чуліся мне на яго берагах адвечныя словы, несучы непазбыўную радасць і трывогу…

Сож…Сож…

Песняй і заклікам ісці ў родную светлую даль жыве ў маім сэрцы імя гэтай светлай беларускай ракі.

Вялікае замілаванне меў Кастусь і да сваіх бацькоў, звычайных сялян, якія, аднак, мелі вялікую душу і сэрца. Бацька вельмі добра адчуваў прыгажосць, любіў мастацкае слова, вучыў сына чытаць, любіў сусвет і людзей. Гэтыя ж пачуцці выхоўвалі і мясцовыя настаўнікі.

У 1934 годзе скончыў сямігодку і паехаў вучыцца ў Гомельскі аўтадарожны тэхнікум, у які паступіў не таму, што вельмі прагнуў стаць майстрам аўтасправы, а па вельмі празаічнай прычыне: спазніўся з адпраўкай дакументаў і ўжо нідзе не мог прыстроіцца, а ў Гомель вельмі лёгка дабрацца па Сажы. Рака маленства падвозіла многіх ягоных землякоў і ў Гомель, і ў далёкую Украіну. Аднак у тэхнікуме прабыў толькі год, пра што згадвае сам паэт:

Паступіў я ў аўтадарожны тэхнікум нядрэнна. Мне адразу далі стыпендыю, і вучыўся я нядрэнна, аднак правучыўся толькі адзін год: пацягнула да літаратуры, любоў да якой прывіў мне ў школе настаўнік. Я толькі і думаў аб тым, як папасці на літаратурны факультэт. І засеў рыхтавацца ў інстытут. У тэхнікуме на першым курсе нам выкладалі праграму за сярэднюю школу па ўсіх асноўных прадметах – матэматыцы, фізіцы, хіміі, па якіх тады абавязкова было здаваць экзамены, паступаючы на любы факультэт інстытута. Летам на канікулах я выкарыстаў для падрыхтоўкі кожную хвіліну і восенню 1935 года паспяхова вытрымаў экзамены на літаратурны факультэт Гомельскага педінстытута. Вось з таго часу і па сённяшні дзень я лічу сябе байцом таго фронту, які завецца літаратурай, хаця сёр’ёзна спрабаваць свае літаратурныя здольнасці і друкавацца пачаў значна пазней. Але ўсё акружэнне ў інстытуце, асяроддзе, атмасфера, размовы, усе думкі з першага дня вучобы былі скіраваны ў бок творчасці, і гэта, безумоўна, рабіла сваю справу. Трэба сказаць, што і ў гэтых адносінах мне, як і маім аднагодкам у Гомельскім педінстытуце, пашанцавала на выдатных людзей, такіх, як выкладчык літаратуры Яфім Ізраілевіч Кушнер і мовазнаўца Піліп Ігнатавіч Масайлаў, якія ўсімі сіламі імкнуліся нас падтрымаць. Гэта былі патрыёты і свайго інстытута і сваёй літаратурнай справы, і хочацца ўспомніць іх добрым словам!

Там, у інстытуце, я сышоўся і палюбіў на ўсё жыццё некаторых людзей, якія значна садзейнічалі выхаванню з мяне чалавека, што марыў стаць паэтам. То былі мае сябры, маладыя паэты Леанід Гаўрылаў, Мікола Сурначоў і Васіль Корнеў. Мікола Сурначоў быў трохі старэйшы за мяне і Гаўрылава, а Корнеў – маладзейшы за ўсіх. Прычым Корнеў яшчэ нават і не паказваў сваіх твораў, але гэта быў фанатычна закаханы ў літаратуру юнак. Некаторая розніца ў гадах нам не замінала, а неяк нават добра ўсім прыдалася: і больш сталы вопыт Сурначова, і фанатызм Корнева, і наш энтузіязм узаемна дапаўняліся. Мы чыталі кнігі любімых паэтаў, спрачаліся, думалі, марылі, і ўсё гэта было ў рэчышчы чыстай і самаахвярнай юнацкай адданасці справе не проста літаратуры, а справе жыцця. Усім маім сябрам – і Гаўрылаву, і Сурначову, і Корневу – выпала доля загінуць героямі ў вялікай барацьбе супраць фашызму, і я не дзіўлюся таму, што яны аказаліся вартымі свайго пакалення. Бо ў юнацкія дні – я ведаю – душы іх былі поўнымі глыбокапрачулай замілаванасці і веры ў свет. Мне выпала сумная задача пісаць успаміны аб Гаўрылаве і Сурначове, але ў той жа час мне выпала і гордасць застацца іхнім другам да сённяшняга дня, і такім я застануся да канца!

Вучоба ў інстытуце была звязана і з незабыўнымі для маладога аўтара падзеямі: упершыню надрукаваў свае вершы ў газеце «Літаратура і мастацтва», часопісе «Полымя рэвалюцыі», пабываў у Мінску на канферэнцыі маладых пісьменнікаў, дзе сустрэўся з найбольш аўтарытэтнымі тагачаснымі літаратарамі. Пачынаў Кастусь Кірэенка ў класічна-традыцыйным стылі тагачаснай беларускай паэзіі: маляўнічай, узнёслай, спеўнай. Ён з маладым запалам і імпэтам славіць родную зямлю, на якой ўсё выклікае замілаванне: і дуб, што абапёрся рукой зялёнай на страху, і, нахіліўшы стан, улюбёна ўглядаецца ў ранішні блакітны туман, дзе ў белай хустцы ў сям’і чарэшань стаіць маладая сліва, да якой яму так хочацца даскакаць на адной назе; і дождж, што срэбрам ззяе ў травах, у кветках, у пшанічных каласах, а зямля дыхае духмянасцю, пяшчотай і цяплом; і чэрвень, што дорыць дзяўчаткам сакавітыя суніцы. Ягоны лірычны герой робіць для каханай дзіўныя каралі – замест ніткі на сонечны промень нанівзае ягадкі вады. Бо яна – самая-самая на свеце:

Ты па шчавель ішла на луг,

Лёгка дыхаў шырокі Сож.

Раптам цёплы вясновы дождж

Да тваіх дакрануўся рук.

І адчуў, мусіць, іх агонь.

Ўсёй істотай к табе прыпаў

І трымаў, пакуль шэпт яго

Не заціх сярод буйных траў.

Ты ўсміхнулася. Ну, а я…

(Ці пра ўсё ж я табе скажу?)

Я пад клёнам адзін стаяў

І зайздросціў яму, дажджу.

Пасля Мінска вярнуўся да студэнцкіх праблем:

..Зноў бяссонныя інстытуцкія ночы за кнігамі, зноў сяброўскія сустрэчы, гутаркі, спрэчкі, пошукі і расчараванні…Мы станавіліся дарослымі, а на жыццё насоўвалася хмара ваеннай трывогі… Гэтая трывога была недарэмнай, бо многа дзе на зямлі ўжо лютаваў гітлераўскі фашызм, і ўсе мы ў думках і ў сэрцах рыхтавалі сябе для барацьбы з нечалавечай навалай. І Радзіма хутка паклікала нас на гэту барацьбу. У 1940 годзе наша сябрына скончыла інстытут і амаль адразу ж адзела вайсковыя шынялі. З чым канчалі мы сваё юнацтва, з чым уступалі ў сваю маладосць, якую па праву назвалі вогненнай маладосцю? Мы канчалі сваё юнацтва з усведамленнем вялікага права на жыццё, мы адчувалі, што можам і павінны зрабіць нешта важнае і патрэбнае для народа, і мы верылі, што так яно і будзе…

Прадчуванні будучых трагедый яскрава ўвасобіліся ў прысвячэнні сябру-паэту Л. Гаўрылаву:

На курганні крычыць пугач,

Быццам хоча прастр застрашыць.

Ты ж будзь мужным, як слава наша,

Смутак мой, ціхі мой, не плач.

Скора дзень. Бачыш, як дрыжыць

Над Сожам цёплы свет барвовы?

Прывітальныя сонцу слова,

Смутак мой, добры мой, кажы.

І суціхні. Няхай наш век

Будзе песняй бадзёрай самай!

Зразумей жа, што я чалавек,

Я заплакаць магу таксама.

Кастусь Кірэенка, як і ўсе ягоныя аднакурснікі, апрануў салдацкі шынель і зведаў трагедыю вайны: плакаў разам з сябрамі ў Бранскім лесе, калі зразумеў, што ўся Беларусь захоплена ворагам; сотні разоў глядзеў у вочы смерці і чуў яе пачварнае дыханне; зведаў сціплае і гераічнае салдацкае братэрства:

Мілыя, добрыя, чулыя, сціплыя, смелыя, рашучыя, настойлівыя, гераічныя франтавыя таварышы! Дзе яны цяпер? Ніяк нельга іх забыць… Шмат год прайшло, а помняцца іх позіркі, іх словы, іх маўклівая суладнасць, іх узаемная таварыская ўпэўненасць, і поціскі шурпатых салдацкіх рук адчуваеш і сягоння…

Амаль усю вайну я парвёў на фронце ў якасці журналіста. Быў я карэспандэнтам баявога аддзела армейскай газеты «За Радзіму» на Заходнім і 2-м Беларускім франтах. Можа, хто-небудзь падумае, што гэта была лёгкая, бяспечная работа, дык гэта памылкова. Праца баявога карэспандэнта на фронце – вельмі складаная і цяжкая. Гэта праца, увесь час звязаная з прабываннем у самых нечалавечых умовах, у самых непрыдуманых, непрадбачаных абставінах, дзе часта ўсё залежала ад асабістага рашэння, асабістай вытрымкі, асабістай мужнасці. Цяпер часам думаеш: няўжо гэта ты калісьці прапываўся праз мінамётныя налёты ў разбітае Ярцава – да байцоў славутага Ракасоўскага, – толькі б напісаць сваю першую баявую карэспандэнцыю! Няўжо гэта на тваім шынялі заставалася кроў загінуўшых таварышаў пад бамбёжкамі каля Масквы? Няўжо гэта на тваім шляху была спаленая смаленская вёска Вішня, дзе, каб пагутарыць з камандзірам стралковай роты, поўз па маладым жыце, у якім нечым было дыхаць ад гнілых трупаў і нельга было ўзняць галаву ад кулямётнага абстрэлу? Няўжо гэта ты наведаў «пятачок» за ракой ля Тарусы, куды не мог не ісці, бо столькі цікавых з’яўлялася на тым плацдарме герояў, і прабівацца куды праз агнявы заслон было так моташна, што ажно млелі ногі? Няўжо гэта ты, халадзеючы сэрцам і яшчэ раз праклінаючы фашызм, першым убачыў знявечаныя, жахліва скатаваныя трупы савецкіх людзей у гестапаўскіх падвалах у Мсціслаўлі? Няўжо гэта перад табою вырастала вогненная сцяна каля горацкага пасёлка Леніна, дзе ты імкнуўся на свае вочы бачыць баявое хрышчэнне брацкай польскай дывізіі імя Касцюшкі? Няўжо гэта ты, як кажуць, «на плячах ворага» ўварваўся ў польскі горад Замбруў, – толькі каб не выпусціць з поля зроку гарматны разлік, што падбіў у баі ажно тры нямецкія танкі?..

Пяць гадоў (з 1940 па 1945) служыў у войску, чатыры з іх – на фронце. Быў цяжка паранены, але выжыў і вярнуўся ў строй. Пісаў не толькі карэспандэнцыі, але і вершы. Творы, якія ствараліся ў дні вайны на мінамётнай пліце ў падмаскоўным лесе, на планшэтцы ў хвіліны дарожных прывалаў, у сумнай цішыні медсанбата, увайшлі ў першы зборнік паэта «Ранак ідзе» (1945). Сюды ж трапілі і паасобныя даваенныя вершы, бо ўсе астатнія загінулі ў полымі вайны, якая адыграла выключную ролю ў далейшай творчай эвалюцыі пісьменніка. Ён добра ўсвядоміў, што павінен жыць і сказаць слова і за тых, хто не вярнуўся. Услаўленне подзвігу абаронцаў роднага краю сталася вызначальным пачаткам ягонай пазнейшай лірыкі, у якой паяднаюцца яркі публіцыстычны пачатак і векавыя традыцыі народнай песні (ад спеўнасці да плачаў). Якраз спалучэнне фальклорных інтанацый (ад самой Яраслаўны) і надзённасці рэальных праблем і прынесла поспех творчасці Кастуся Кірэенкі, вылучала ягоную паэзію на шырокім фоне. Паэзія апошніх гадоў схіляецца да філасафічнасці быцця, тонкага псіхалагізму, узбагачаецца далучанасцю да фальклорна-сказавай вобразнасці, прызнаннем прыярытэту звычайных чалавечых радасцяў. Пісаў для дзяцей (паэма «Алёнчына школа», зборнікі «Зялёнае рэха», «Вясна-красна», «Урачыстая песня»). Многія вершы пакладзены на музыку кампазітарамі М. Аладавым, У. Алоўнікавым, Ю. Семенякам, У. Буднікам. Прайшоў даволі складаную творчую эвалюцыю. Пачаўшы з твораў грамадзянска-патрыятычнага гучання, у якіх публіцыстычны пафас узбагачаўся ціхай лірызацыяй, паступова перайшоў да буйных формаў. Ліра-эпічныя паэмы («Трыкутнік» і інш.) і асабліва драматычныя сталі надзвычай удзячнай формай для глыбокіх разваг пра лёс народа на гістарычных этапах. Паэтам застаўся ў «рыбацкай паэме» «Вандроўнае шчасце», дзе квяцістай прозай распавёў пра прыгажосць любімых, «сваіх» рэк і азёр. Бадай што ніхто так у беларускай літаратуры не расказаў пра Сож. Шэраг апавяданняў і «аповесць вясковага настаўніка» «Паводка», напісаныя ў розныя гады, вытрыманы ў традыцыях класічнай беларускай «вясковай» прозы.

Асноўныя зборнікі: Выбраныя творы. У 2-х тамах (Мн., 1978), «Жывыя ідуць наперад» (Мн., 1978), «Сіні вырай» (Мн., 1976), «Вёсны веснаваць» (Мн., 1979), «Пролеска» (Мн., 1970), «Теплая радуга» (М., 1970), Збор твораў у 3-х тамах (Мн., 1988).

Да канца жыцця Кастусь Кірэенка памятаў пра родны інстытут, параўнальна часта прыязджаў ў складзе творчых дэсантаў у госці да студэнтаў, цікавіўся іхнім жыццём, спрыяў землякам з друкаваннем уласных твораў, бо доўгі час быў супрацоўнікам літаратурных часопісаў, якія пасля ўзначальваў: «Бярозка», «Полымя». Заслужаны дзеяч культуры, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі. Памёр 15.09.1988.

МАТЧЫНА ПЕСНЯ
Калі яна ў сэрца мне запала,

Калі на ўсё жыццё зачаравала,

Цудоўная, як радасць напрадвесні, –

Матчына песня?

Таго не помню. Толькі добра знаю,

Што ўсёй душой любіць цябе, мой краю,

Мяне з маленства навучала ўмесьне

Матчына песня.

Нялёгкі выпаў лёс на нашу долю,

Хто звяў ад слёз, а хто памёр у полі,

Але жывых вяла да родных весніц

Матчына песня.

Яна глытала дым у пекле бою.

Праз жах, праз гора, сцежкаю любою

Ішла са мной да перамогі весняй

Матчына песня.

І знаю я, што на шляху жыццёвым

Я ўсё змагу, усё вярну нанова,

Бо ў сэрцы б’ецца радасным прадвеснем

Матчына песня. (1945)

Чакалі вусны,

Зоры, песні…

Веселле б справіць нам…

Але

Цяжкі снарад –

Вайны прадвеснік –

Не затрымаўся ў ствале

1941 Бранскі фронт

Паўлюк Прануза нарадзіўся 18 сакавіка 1918 года ў вёсцы Вылева Добрушскага раёна. Як згадвае ў сваім жыццяпісе, а менавіта так назваў ён аўтабіяграфію «Дарогаю жыцця», заўсёды паўстае перад вачыма той куток, дзе зрабіў першыя крокі, вымавіў першае слова і па-дзіцячаму ўбачыў свет у яго прывабнасці і разнастайнасці. Бацька ягоны працаваў на добрушскай папяровай фабрыцы «Герой працы», а маці вяла небагатую гаспадарку. Вёсачка раскінулася на высокім крутым беразе рэчкі Іпуць, адкуль расцілаліся прыгожыя краявіды. У ціхую пагоду да вёскі далятаў фабрычны гудок, па якім людзі звяралі гадзіннікі, бо радыё на той час яшчэ не было.

Вучобу пачаў у мясцовай школцы, але пачынаючы з пятага класа вучыўся ў Добрушскай дзесяцігодцы. Менавіта там і спазнаў паэтычнае слова. Маленькаму хлопчыку пашанцавала, што настаўнікам беларускай мовы і літаратуры быў Аляксандр Сцяпанавіч Барысавец, які пасля працаваў у Брэсцкім педінстытуце. Гэта быў таленавіты педагог, выкладаў паэзію творча, натхнёна, не абмяжоўваўся толькі школьнай праграмай. Настаўнік выводзіў вучняў на дарогу Вялікай літаратуры. Ён апавядаў так жыва і маляўніча, што паэты паўставалі як жывыя. У значнай ступені пад ягоным уплывам і пачаў наш зямляк складаць уласныя вершыкі. Спачатку для школьнай насценгазеты. Пасля некаторыя з іх друкаваліся ў фабрычнай шматтыражцы. Аднак усё мацнела мара ўбачыць жывога паэта, пачуць яго голас. Пашчасціла, бо на фабрыку даволі часта да рабочых прыязджалі пісьменнікі. Так ён убачыў Петруся Броўку, Міхася Лынькова, Кузьму Чорнага. Гэта ўсё і падштурхоўвала да ўласнай творчасці, і крыху астуджвала юначы імпэт, бо з’яўлялася звыклае хваляванне і адвечнае пытанне ўсіх пачаткоўцаў – а ці змагу?

У гэтым плане выключную ролю адыграў Гомельскі педінстытут імя В. Чкалава, куды ён паступіў у 1937 годзе. Якраз тут Паўлюк Прануза пазнаёміўся з маладымі паэтамі Кастусём Кірэнкам, Міколам Сурначовым, Леанідам Гаўрылавым, імёны якіх ужо сустракаліся на старонках мясцовага і рэспубліканскага друку, што плённа паўплывала на пачаткоўца. Асабліва пасябраваў паўлюк з Міколам Сурначовым, які настолькі любіў паэзію і кнігу, што дзеля апошняй мог адмовіцца ад абеда. Маладыя студэнты Гомельскага педінстытута жылі ў незвычайным свеце паэзіі, захапленнем якой яны імкнуліся падзяліцца з усімі. Яны чыталі вершы, наладжвалі дыспуты, вечары, выдавалі ўласныя творы. І іх заўважылі ўжо і ў рэспубліцы. Згадвае Паўлюк Прануза:

Летам 1940 года, будучы на канікулах у Добрушы, атрымаў з Мінска тэлеграму. У мяне там не было ні знаёмых, ні родзічаў. З хваляваннем прачытаў унізе подпіс: Міхась Лынькоў. Гэта быў выклік на курсы-канферэнцыю маладых пісьменнікаў. Я сустрэўся з многімі, чые імёны толькі чуў дагэтуль. Дзмітрый Кавалёў, Аркадзь Чарнышэвіч, Юрый Багушэвіч, з Заходняй Беларусі Мікола Засім… Нам чыталі лекцыі М. Ларчанка, Я. Шарахоўскі, І. Гутараў, Р. Бярозкін, Ю. Дворкіна. Аб сваёй творчай лабараторыі расказалі Міхась Лынькоў, Кузьма Чорны, Пятро Глебка, Кандрат Крапіва. Некалькі маіх вершаў у той час было надрукавана ў газеце «Літаратура і мастацтва». Дадатныя якасці гэтых вершаў адзначылі Пятро Глебка і Рыгор Бярозкін.

Пачынаў як лірык-традыцыяналіст у добрым разуменні гэтага слова. Ён быў улюбёны ў жывое народнае слова, натуральнае зліццё думкі, вобраза, мелодыі радка. У яго вершах родная прырода жыве і дыхае разам са сваімі краявідамі. Ягоны лірычны герой бачыць поўню месяца на дне вячэрняга возера, дзе пошум вецярка разрывае сівы абрус туманоў. На дне ж ракі – «шматкроп’і серабра», дзе «патануў блакіт нябёс глыбока», ён хоча набраць зор для каханай. Радасць жыцця, шчасце кахання робіць ягоны зрок надзвычай празрыстым – і паэту так вольна ў гэтым свеце з ягонымі туманамі, што спрабуюць узляцець на вільготным крыллі, галасамі жураўлінымі, адбіткамі зары на вадзе і яснай сінню на небасхіле.

Аднак усё перакуліла вайна: Рыхтуючыся да дзяржаўных экзаменаў (на некалькі дзён я прыехаў у Добруш да бацькоў), пачуў страшэнную вестку – вайна. Інстытут працаваў, мы здавалі экзамены. Старшынёй камісіі быў Іван Гутараў. Мне запомніўся яго гумар, у якім было многа спакою і вытрымкі. Калі ноччу на Гомель наляталі варожыя самалёты і мы беглі ў бамбасховішча, ён жартам гаварыў: «А на мяне яшчэ не адліта куля». Фронт пакуль быў далёка ад Гомеля, але ён для нас, студэнтаў, пачаўся своеасабліва. Нас узбройвалі вінтоўкамі і даручалі ахоўваць склады з гаручым ці лавіць лазутчыкаў, якія ноччу падавалі сігналі варожай авіяцыі.

Здадзены дзяржаўныя экзамены. Пачаўся экзамен на мужнасць, на адвагу, на любоў да Радзімы. Аб вайне мы ведалі з кніг, з кінафільмаў. І вось яна, ненажэрная, лютая, дыхнула нам у твары дымам, полымем, смерцю. Мы пайшлі па розных дарогах, але да адной мэты – насустрач перамозе над лютым ворагам.

Пачалося нязвыклае франтавое жыццё. Саўінфармбюро паведамляла сумныя весткі. З’явіўся Гомельскі напрамак. У горадзе, дзе прайшлі студэнцкія гады, лютаваў вораг. Будучы далёка ад роднага краю, у акопах і зямлянках я пісаў вершы. Пісаў на рускай і беларускай мовах. Некаторыя з іх друкаваліся ў франтавой газеце «На разгром врага». Некалькі вершаў паслаў у Маскву, дзе выдавалася газета «Савецкая Беларусь». Аднойчы ў акоп прынеслі важкі канверт. Я раскрыў яго і замёр у здзіўленні: там была паштоўка ад Кузьмы Чорнага і яго зборнічак «Кат у белай манішцы». У нашым аддзяленні служылі беларусы, рускія, украінцы. Мы не зважалі, што побач ірвуцца варожыя снарады, – чыталі фельетоны Кузьмы Чорнага. У сваім пісьме Кузьма Чорны даваў мне парады, разбіраў мае вершы і жадаў хутчэй быць на роднай вызваленай зямлі. Франтавыя сябры часта прасілі ў вольную хвіліну: «Пачытай яшчэ фельетоны…»

У маім рэчавым мяшку ляжаў томік вершаў Купалы. Чытаючы яго творы, я ўяўляў родную Беларусь. Так нарадзіліся радкі:

У бліндажы, траншэі вузкай,

Хоць бой упарты бушаваў,

А роднай мовы беларускай

Ніколі я не забываў.

На гэтай мове калыханку

Спявала маці ў цішыні.

«За Беларусь!» – на грозным танку

Пісаў прад боем на брані.

А ў час кароткага прывалу,

Хоць стомлен, адпачыць бы рад,

Я зборнік з вершамі Купалы

Чытаў для землякоў-салдат.

Восенню 1943 года наша гвардзейскай зенітная дывізія была перакінута пад Гомель. Пагодлівыя сонечныя дні. Лясы ў золаце лісця. Але фарбы восені не маглі схаваць таго, што мы ўбачылі: скарэжаны мост праз Сож, абгарэлыя дамы, руіны.

Франтавая дарога павяла на захад. Вось выпалены Мінск, Брэст, Варшава. Нашы войскі падышлі да граніц Нямеччыны.

На адной плошчы Берліна да слёз балюча было назіраць такі малюнак: хлапчук гадоў дзесяці з вядзерцам падышоў да кухні. Повар – высокі вусаты ўкраінец – зірнуў на яго і не адмовіў у пачастунку. Хлапчук прагна накінуўся на ежу. Стары салдат, які прайшоў ад Волгі да фашысцкага логава, адвярнуўшыся, заплакаў: «Двух маіх сыноў фашысты жыўцом спалілі…»

Тут, у Берліне, дзе ўжо змоўклі баі, напісаліся радкі пра дарогі жыцця, якія давялося прайсці:

Не экскурсантам, а салдатам,

Абпаленым агнём баёў,

З гранатамі ды аўтаматам

На дах рэйхстага я ўзышоў.

Глядзеў на ўсход я ў задуменні,

Здалёку бачыў родны край:

Палеткі ў зелені вясенняй,

Свой Гомель, па-над Сожам гай.

Прыгадваюцца тыя хвіліны, калі змоўклі гарматы і ўсталявалася ўрачыстая цішыня. Воіны, якія прайшлі суровыя дарогі вайны, ставілі свае подпісы на ссечаных кулямі і снарадамі сценах рэйхстага. Цікава было чытаць тыя скупыя радкі, якія ўмяшчалі і боль і радасць пераможцаў. Бачыў я подпісы і сваіх землякоў-беларусаў.

Хацелася хутчэй на Радзіму, падыхаць яе паветрам, сустрэцца пасля доўгай ростані з сябрамі, роднымі. І гэты час неўзабаве надышоў.

У суровых выпрабаваннях і пакутах вайны ліра паэта пасталела. Паэтычныя творы, што нараджаліся ў баях і пасля іх (а пад усімі імі пазначана: Бранскі, Беларускі, Цэнтральны франты, Берлін, Рэйхстаг), выразна мянялі сваё гучанне. Але засталося галоўнае – спасціжэнне праўды жыцця. У лісце да сябра-аднакурсніка М. Сурначова, які не дойдзе тыдзень да Перамогі, ён адмаўляецца ад сябе былога: «ўчора я спяваў аб травах, красках. Аб птушках, зорах, сіняве нябёс…»

Пісаць цяпер нялоўка пра салоўку,

Душы цяпер не хочацца цішы.

Бяры, паэт, бяры, паэт, вінтоўку,

Штыком паэмы гнеўныя пішы.

Лірычныя замалёўкі зменяць «Акопныя вершы», «Пісьмы ў Беларусь», заклікі, успаміны, звароты да салдатаў і партызан. Добры салдат, надзейны таварыш, ён у думках увесь на Радзіме, на Беларусі. Ганарыцца слаўнымі імёнамі Заслонава, Гастэлы, Сільніцкага, але, як закрые вочы, бачыць родныя хвоі, азёры і як гарэў родны Гомель:

Як вадою шырокага Сожа

Праганялі мы смагу, калі

Па-над Гомелем хмары варожых

Пікіроўшчыкаў чорных ішлі.

Любоў да роднага краю, роднай мовы, якая сагравала ў халодным акопе, дазволіла хлопцу выжыць і вярнуцца на Радзіму. Можа, рэзкі кантраст вайны і мірнага жыцця прывёў да таго, што ў першыя пасляваенныя гады ён празмерна, як цяпер можа здасца, усхваляў радасці мірнай стваральнай працы. Але гэта тлумачыцца ў першую чаргу любоўю да роднага краю, яго працавітых людзей, верай у светлую будучыню. Самае галоўнае, што нават у вершаваных замалёўках, рэпартажах ён заставаўся паэтам са сваім адметным бачаннем свету, сваім, пранузаўскім, радком, сваёй адметнай, хай і не вельмі кідкай, вобразнасцю і мелодыкай.

Зразумела, што настаўнік (Павел Кузьміч доўгі час працаваў выкладчыкам у Нясвіжскім педвучылішчы імя Якуба Коласа і настаўнікам у СШ № 3 г. Нясвіжа) не мог не пісаць для дзетак. Вершы П.Пранузы для малодшага пакаленя – гэта яркая старонка беларускай дзіцячай паэзіі. Паэт выключна па-новаму ўбачыў звыклыя родныя з’явы – першы марозік, баравічок і мухамор, сінічку і снегіроў, сняжынку-балярынку і г. д. Ягоныя дзіцячыя вершы вылучаюцца добрым разуменнем дзіцячай псіхалогіі, выразнасцю мовы.

Ціхае, на першы погляд, жыццё П. Пранузы, стала сапраўдным сімвалам пакалення. Настаўнік па адукацыі, ён праз усё жыццё пранёс любоў да дзяцей, вучыў іх, бараніў, не шкадуючы ўласнага жыцця, імкнуўся прывіць любоў да роднай мовы, прыгожага, разумнага, вечнага. І хочацца схіліць галаву перад гэтым мужным і прыгожым чалавекам.

Асноўныя зборнікі паэта: «Разгневаная зямля» (1946), «Добрай раніцы» (1951), «У дальнім раёне» (1954), «Мае землякі» (1957), «Калі верыш» (1963), «Непаўторнасць» (1974); кнігі для дзяцей: «Добры дожджык» (1960), «Я вясну малюю» (1962), «Ручаёк» (1969) і інш. (усяго каля дваццаці). Да 85-годдзя паэта ў 2003 годзе выйшаў зборнік выбраных вершаў для дзяцей «Акуніся ты ў крыніцу», які ўпрыгожаны дзіцячымі малюнкамі.

Усё жыццё ён ганарыўся тым, што вучыўся ў Гомельскім педінстытуце і падтрымліваў сувязь з Alma mater, пісаў лісты і згадкі. Некаторыя з іх прыводзім ніжэй. Першы з іх – ліст да аўтара кнігі:

Паважаны Іван Фёдаравіч!

Прашу прабачэння, што затрымаўся з адказам на Ваша цікавае і нечаканае пісьмо. Сталася так, што на некаторы час я выязджаў са сталіцы.

Мне прыемна было даведацца, што Вы ўзнімаеце пытанні, звязаныя з далёкай гісторыяй вучобы тых студэнтаў, якія вучыліся ў Гомельскім педінстытуце і пісалі вершы. Маімі сябрамі былі Мікола Сурначоў, Кастусь Кірэенка, быў знаёмы з Леанідам Гаўрылавым, Васілём Корневым. Пачынаў пісаць добры мой сябра Фёдар Алесь. У час вайны я перапісваўся з ім і пасля вайны. Аб паэзіі ён нічога ніколі не гаварыў. Нядаўна я атрымаў ліст ад яго жонкі з Казані, даведаўся, што ён пакінуў гэты свет. Маю яго фота. Ён быў ваенным, падпалкоўнікам. Родам ён з вёскі Сычкава, з Бабруйшчыны.

Аб Сурначове я пісаў многа. Апошні артыкул у сувязі з яго 80-годдзем надрукаваны ў «Маладосці» №2 за 1998 г. У зборніку «Акопны спеў», які я склаў, асвятляецца шырока жыццё М. Сурначова. Мой верш пра яго я надрукаваў у «Маладосці» № 3 за 1998 г.

Не буду хваліцца, але скажу, што друк Беларусі даў многа матэрыялу ў сакавіку аб маім 80-годдзі. «Гомельская праўда», артыкул Міхася Даніленкі, «Беларуская ніва», «Рэспубліка», «Народная газета», «Чырвоная змена», «Во славу Родины», «Ранак», «Зорька», «Лім», «Настаўніцкая газета», часопісы «Маладосць» №2 і № 3 1998, «Полымя» № 3, «Роднае слова» №3, «Вясёлка» № 3, «Бярозка» № 5, «Пралеска» № 3.

Я маю пісьмы ад Сурначова часу вайны. Яны друкаваліся раней і ўключаны ў зборнік «Акопны спеў». Думаю здаць іх у Літаратурны музей.

На фронце я друкаваўся ва франтавых газетах, каб знайсці сяброў. Першым знайшоў мяне Мікола Сурначоў. Пасылаў вершы ў Маскву, дзе друкаваліся газеты «Савецкая Беларусь» і плакат-газета «Раздавім фашысцкую гадзіну». Друкаваліся там мае вершы.

Кузьма Чорны прысылаў мне газеты, у якіх друкаваліся мае вершы. Газеты я адсылаў Сурначову, некаторыя з іх я пранёс праз усю вайну. Захоўваю іх, як святыні.

Пра Кастуся Кірэенку скажу пару слоў. Аб ім многа напісана арыкулаў. Добры быў сябра. Працаваў у часопісе «Беларусь». Друкаваў мяне. Прыгадвалі студэнцкі Гомель.

Некаторыя матэрыялы буду ам высылаць: аб сустрэчах з пісьменнікамі, паездках па краіне.

У Гомелі выступаў з Астрэйкам, Карпавым, Скрыпкам, Дайлідам, Башлаковым.

Я мог бы ўказаць па крыніцы (газеты, часопісы), але знайсці і прыдбаць іх будзе цяжка.

З найлепшымі пажаданнямі поспехаў у высакароднай справе «прыбліжэння» паэтаў да нашага часу.

Сардэчна Паўлюк Прануза

15.06.1998

ЯБЛЫКІ
Звычайна, калі трапляеш у горад, з якім мала знаёмы, адразу прыгадваеш адрасы сяброў ці знаёмых, нейкім чынам звязаных з гэтай мясцовасцю. Не так даўно мне давялося выступаць у Рагачове па лініі Бюро прапаганды Саюза пісьменнікаў. У маёй памяці захавалася імя Міколы Сурначова, які вучыўся ў гэтым горадзе. У канцы 30-х гадоў мы разам вучыліся ў Гомельскім педінстытуце. Потым ён пераехаў у Мінск, дзе ўладкаваўся на працу ў «Чырвоную змену». У той час я спрабаваў пісаць вершы і некаторыя з іх аднойчы адважыўся даслаць ў рэдакцыю. Вершы былі надрукаваныя пад псеўданімам «Паўлюк Дабруша». Крыху пазней я даведаўся, адкуль ён з’явіўся. У сваім лісце да мяне Мікола пісаў: «Ці чытаў ты літстаронку ў «Чырвонай змене», дзе былі змешчаны твае вершы пад псеўданімам «Паўлюк Дабруша»? Удала я ахрысціў цябе ці не?..» Тады я жыў у горадзе Добруш, і вырашыў, што псеўданім даволі ўдалы…

У Рагачове я даведаўся, што адна з вуліц носіць імя Сурначова. Знаходзілася яна недалёка ад цэнтра горада. Шырокая, роўная. Я стаяў і любаваўся вуліцай. Прайшоў да канца, вярнуўся, разглядваючы драўляныя дамы, кветкі ў палісадніках. У садах ужо гаспадарыла восень. На яблынях паспелі ружовыя, жоўтыя плады.

З веснічак выйшаў незнаёмы. Убачыўшы мяне, спытаўся: «Вы, можа, каго шукаеце? Я тут усіх ведаю». Я пацікавіўся, адкуль узялася назва вуліцы. Мой субяседнік крыху падумаў і паведаміў: «Кажуць, што гэта быў паэт. Наш зямляк. Загінуў на фронце». Я прызнаўся, што сябраваў з Міколам Сурначовым.

– Пачакайце хвіліначку, – папрасіў мяне мой новы знаёмы. – Я зараз вярнуся.

Я быў вельмі здзіўлены, калі ўбачыў, што ён вынес на вуліцу кошык з яблыкамі. Яны пераліваліся рознымі колерамі на асеннім сонцы.

– Вось вам ад мяне гасцінец. Ешце на здароўе…

Яблыкі! Яны вярнулі мяне ў даваенны 1938 год у Гомельскі педінстытут.

З Мікалаем Сурначовым я жыў у адным пакоі. Там нас было чацвёра студэнтаў, усе мы шчыра сябравалі. Аднойчы, вярнуўшыся з заняткаў, мы падселі падсілкавацца і раптам пачулі стук у дзверы… Праз хвіліну Мікола кінуўся насустрач высокаму мужчыне з торбай за плячыма:

– Добры дзень, тата! Чаму ты не пісаў, што прыедзеш?..

Бацька развязаў свой клунак і пачаў выкладваць на стол кавалак сала, каўбасу, яблыкі… Іх было вельмі шмат, прыгожых, апетытных…

– Мікола, – сказаў бацька, – частуй сваіх сяброў. Няхай пакаштуюць гасцінцаў ад нашай зямлі.

– А як табе ехалася, тата?, – заклапочана пацікавіўся сын.

Той задумаўся, усміхнуўся:

– Ды пехатой ішоў трое сутак.

– Ты што, жартуеш? – не паверыў Мікола.

– Вельмі проста, сынку. Дарога недалёкая. Што ў цягніку ехаць? Слупы мільгаюць, духата, цесната… А якая асалода прайсці пяшэчкам, пабачыць свой край, сустрэцца з людзьмі. Вяскоўцы ахвотна запрашалі мяне пераначаваць. Шмат добрыў людзей сустрэў я, пагутарыў з імі…

Аднойчы мне здарылася быць у Магілёве, дзе я сустрэўся з чалавекам, які добра ведаў бацьку Сурначова. Тады я і даведаўся пра цікавы факт: у час, калі на зямлі беларускай панавалі фашысты, ён адважыўся на неверагодную рэч – пачуўшы, што ягоныя два сыны, апрача Міколы, ваявалі ў блакадным Ленінградзе, ён сабраў торбу з харчам і падаўся ў небяспечны шлях. Але быў вымушаны вярнуцца, бо на пэўным кіламетры яго затрымалі немцы…

Памятаю адзін з франтавых лістоў Міколы Сурначова. «Дарагі сябар! – звяртаўся ён да мяне. – Ня ведаю, ці давядзецца калі ўбачыцца, але памятай, што ты не забудзеш паведаміць маім родным, штокольвечы. Іх адрас… Беражы гэты адрас… Па-сяброўску абдымаю. Спадзяюся, што хто-небудзь з нас пабывае ў родных мясцінах. Беларусь будзе савецкай!»

…Ёсць у Міколы Сурначова верш «У стоптаным жыце», напісаны ў першыя дні Айчыннай вайны. У ім паэт быццам прадбачыў свой лёс:

Ніколі не ехаць

Хлапцу маладому

К заросламу мохам

Забытаму дому.

Над ім асыпаюцца

Слуцкія краскі,

Абсмолены колас

Схіліўся да каскі.

Ляжыць ён, забіты,

У стоптаным жыце.

Маці спаткаеце –

Ёй не кажыце…

(1917 – 20.IV.1945)

Нарадзіўся ў 1917 годзе ў в. Слабада Рагачоўскага раёна. Атрымаўшы сярэднюю спецыяльную адукацыю, у 1937–39 гадах вучыўся ў Гомельскім педінстытуце, затым працаваў у газетах «Звязда» і «Чырвоная змена». З першых дзён вайны на фронце. Некалькі разоў быў цяжка паранены. Удзельнічаў у баях за Каўказ, вызваляў гарады роднай Беларусі, Украіны, Польшчы. Берлін штурмаваў камандзірам узвода. У ноч з 19-га на 20 красавіка 1945 года загінуў, прыкрываючы адыход таварышаў. Пахаваны ў нямецкім пасёлку Фрайдэнберг, што за 8 кіламетраў ад Берлінскай кальцавой дарогі, а потым парэшткі паэта былі перазахаваны на брацкіх могілках Бад-Фрэенвальдэ.

Першыя вершы пачаў пісаць яшчэ ў сельскагаспадарчым тэхнікуме. Але па-сапраўднаму захапіўся паэзіяй у час вучобы на літаратурным факультэце. Якраз у гэты перыяд ён становіцца вядомым абласному і рэспубліканскаму чытачу. Раннія вершы вылучаліся тонкім лірызмам і ўменнем убачыць незвычайныя адценні роднай прыроды, выключнай шчырасцю і цеплынёй. Гэта асабліва тычыцца вершаў пра каханне. Так, верш «На ростані» быў прысвечаны любімай, якая таксама загіне ў час вайны. У поўнай адпаведнасці з нацыянальнай традыцыяй у любоўнай лірыцы паўстае сарамяжлівым, летуценным, згодным перакінуцца ў сасёнку, каб прашумець над каханай, стаць сняжынкай, каб растаць на яе губах. Аб адзінай гатовы спяваць бору, гаю, усяму свету.

Як і большасць беларускіх паэтаў ХХ стагоддзя, Мікола Сурначоў спявае гімн прыгажосці каханай. Яе вочы – гэта зоры, ясныя, як дзень маёвы, сінія, нібы азёры. Лірычны герой, баючыся пагаварыць з каханай, уступае ў віртуальную размову з нейкай выдуманай, летуценнай, нябеснай істотай. Ён персаніфікуе, нібы ў народнай традыцыі, прыроду. Вось чаму перадапошні гром можа распавесці, хто аб кім сумуе познім вечарам. Сняжынкі – гэта ў сурначоўскім паэтычным свеце зусім і не сняжынкі, а пялёсткі вішань (алюзіі з «Дванаццатым падмуркам» П. Труса), што засыпалі, замялі знаёмую сцяжынку, па якой ён выйшаў да каханай. І калі вішнёвая замець – гэта сімвал пачатку кахання, то валадарства сняжынак – знак таго, што каханне не збудзецца. І дарэмна спявае зімовы вецер – мабыць, і ты яго акрыліла. Чары дзяўчыны такія моцныя, што могуць і таму ж ветру галаву ўскружыць.

Як хораша гаворыць лірычны герой пра каханую, што падобных ёй не было:

Мне здалося, што такіх, як ты,

Сонца век яшчэ не грэла,

Пра такіх на скрыпках залатых

Песняй толькі марыла капела.

Услед за М. Багдановічам, які сказаў: Ты выдумка маёй галавы, Мікола Сурначоў згаджаецца, калі Скажуць: гэта выдумка мая. Але ўсё роўна ён носіць яе ў сваім сэрцы без усялякага дазволу.

Ад роспачы паэт нават гатовы заплакаць, але яму сорамна перад бярозкамі, бо ў бярозцы і бачыцца мілая.

Ваенная лірыка цалкам не захавалася. Многія вершы згублены ў шпіталях, у баях. Нязменная спадарожніца Міколы Сурначова – палявая кірзавая сумка, набітая вершамі, не была знойдзена. Засталіся ў асноўным творы, дасланыя сябрам і родным у лістах.

Аднак і гэтыя вершы, створаныя ў акопах, на рэдкіх прывалах, дзе не было часу не толькі адшліфаваць радок, але падчас і пазначыць час і месца напісання, увайшлі ў скарбніцу роднай паэзіі. Яны знаменавалі сабой новы этап эвалюцыі паэта, звязаны з глыбокім спасціжэннем народнай традыцыі, яе песенна- і казачна-рамантычнага падыходу ў раскрыцці патаемных скарбаў чалавечай душы. Згадаем яшчэ раз, што ён, як і кожны сапраўдны паэт, стаўся прарокам, і сваю долю прадказаў яшчэ ў 1941 годзе, на Заходнім фронце, у славутым вешчым вершы «У стоптаным жыце». Прадчуванне ўласнай смерці набыло выключную глабалізацыю, сталася велічным откровением, прадказаннем трагедыі ўсяго пакалення, якому ніколі ўжо не ехаць «да блізкага гаю, да роднага дому». Невыпадкова А. Твардоўскі перастварыў гэты мікрашэдэўр па-руску, і балада М. Сурначова стала вызначальнай, эпахальнай ва ўсёй славянскай паэзіі:

Ніколі не ехаць

Хлапцу маладому

Да роднага гаю,

Да блізкага дому.

Над ім асыпаюцца

Слуцкія краскі,

Абсмалены колас

Схіліўся да каскі.

Ляжыць ён, як віцязь,

У стоптаным жыце.

Маці спаткаеце –

Ёй не кажыце…

1941, Заходні фронт

М. Сурначоў не першым звяртаецца да вобраза забітага салдата. Можна нагадаць шэраг народных балад і твораў міжваеннага перыяду, дзе смяротна паранены салдат просіць свайго коніка перадаць апошняе прывітанне маці, каханай, баявым сябрам. Але такога пранікнёнага спалучэння глыбокай чалавечай жальбы і замілаванай спагаднасці прыроды дасягнуў менавіта ён, заглянуўшы, відаць, у далі нязведаныя. Як згадвае М. Аўрамчык, задума твора ўзнікла ў першыя дні вайны, калі маладыя студэнты, пакінуўшы Мінск, хаваліся ў жыце. Сурначоў увесь час паўтараў: «Які быў ураджай!.. Як на пагібель… Надвячоркам раптам прачытаў мне верш». Менавіта такім «схаваным», «патаемным», як у М. Гарэцкга, уражвае балада М. Сурначова. Гэта асабліва прыкметна ў супастаўленні з баладай Яраслава Смелякова «Песня», дзе прысутнічае толькі адзін план – знешні, хоць першы радок амаль даслоўна перастварае сурначоўскі («Мать ждала для сына лёгкой доли – сын лежит, как витязь, в чистом поле»). Ці не таму ў адрозненне ад усіх балад падобнага зместу герой М. Сурначова не толькі не просіць перадаць вестку родным, але і заклікае не гаварыць маці аб яго смерці.

Не вернецца ўжо ніколі да роднага парога, да дружыны з сыночкам на руках смяротна паранены Гнат Гарбаценка (балада Івана Нэходы «Смерць Гната Горбатенка»):

Йому снаряд одбив і руку, й ногу,

Кінчився бій, і день згасав у житі.

Він умірав…

Шолах такіх ласкавых і такіх абыякавых жытнёвых каласкоў прыўносіць у зраненую свядомасць апошнюю надзею: «Гуси, гуси, гусенята, візьміть мене на крылята, та й понесіть до батенька, мене, Гната Горбатенка, безногого, безрукого, до круч Днепра, до Крюкова». У свой час сірата з балады Я. Баршчэўскага «Варажбітка Русалка» прасіла ў крылатых дапамогі: «Гусанькі, лябёданькі, скіньце мне па пёрышку, я з вамі палячу». Але раней і свет быў інакшым. Гускі, злітаваўшыся над няшчаснай дзяўчынай, тры разы скідваюць ёй па пёрку. Стогн жа параненага салдата пачулі не гусі, а зграя крумкачоў, што залунала над жытнёвым полем. Дарэмна маленькі сыночак будзе шукаць у гэтым сусвеце свайго тату!

Баладная паэтыка надзвычай схільная да антытэзы, да арыгінальнага (скажам, «баладнага») спалучэння супрацьлеглых паняццяў. Пагібель – адраджэнне (як зерне ў евангельскай прытчы), ураджай – пагібель, жыта (сімвал жыцця) – смерць. Невыпадкова жыта становіцца не толькі фонам, але і, па сутнасці, дзейснай асобай многіх ваенных балад: «Іх вядуць па жытняй сцяжынцы» («Балада аб чатырох заложніках»); на зямлі – «дзе жыта ўрадзіла, бо немцамі ў ёй закапана нячыстая сіла» – гіне араты з жонкай і дачушкай (песня-балада з паэмы «Сцяг брыгады» А. Куляшова); «болей рукам тваім жыта не жаці» («Надзя-Надзейка» П. Броўкі). Але ёсць і адваротныя прыклады: ад параненых герояў «кръвта се прелива по потрепващите стъбълца на житата» (Антанас Смірноў «Среща»).

Антытэзу жыта – смерць працягвае супастаўленне вяселле – смерць (балады З. Астапенкі, А. Бачылы, фрагмент заручын з паэмы «Сцяг брыгады», шэраг славянскіх балад). Сватоў, што спяшаліся да маладой (балада М. Сурначова «Вяселле», 1944) папярэдзіў карны атрад:

Чуеш песні?

То плачуць дзесь.

А нявеста?

Вісіць на ліпе.

Чоран воран. Трава-мурава.

Ой, як гора мне сэрца цісне!

Дзе нявеста?

З пятлі галава

На дзявочыя грудзі вісне.

М. Сурначоў стаў узвышанай легендай нашай літаратуры, толькі з вершаў, прысвечаных яго светлай памяці, можна скласці адметны зборнік.

Найбольш поўна спадчына паэта прадстаўлена ў зборніках «На сурмах баравых» (Мн., 1946), «Барвовая зара» (Мн., 1959), «Акопны спеў» (Мн., 1986), «Одна любовь» (М., 1971). Пасмяротна ўзнагароджаны мемарыяльным медалём Літаратурнага конкурса імя М. Астроўскага (1967).

Прадчуваючы сваю смерць, паэт прасіў:

Таварыш!

Мяне пахавай,

Акружы мой курган агарожай,

А пасля перамогі вазьмі мой прах,

Пранясі праз рэкі і горы…

На маёй Беларусі прасторы!

Астанкі героя засталіся ў чужой зямлі, але памяць пра паэта жывая. У Юдзіцкай васьмігодцы створаны мемарыяльны куток паэта-земляка, дзе сабраны публікацыі пра яго жыццё і творчасць, вершы паэта. Звесткі пра яго сабраны ў літаратурным музеі «Пісьменнікі-землякі» пры Рагачоўскім педагагічным вучылішчы. Вуліца ў Рагачове носіць імя Міколы Сурначова. Пра гэта, а таксама пра бацьку паэта, які страціў трох сыноў у вайну (старэйшага і малодшага братоў Міколы Сурначова), згадвае паэт А. Вярцінскі ў кнізе «Высокае неба ідэала», ягоны сябра-аднакурснік Паўлюк Прануза ў згадках «Яблыкі». Звесткі аб паэце і ягоныя вершы надрукаваны ў анталогіі «Універсітэт літаратурны» (Гомель, 2005), дзе змешчаны біяграфіі выпускнікоў і студэнтаў Гомельскага універсітэта (раней педінстытута), а таксама Ул. Немізанскі ў вершы «Зорка паэта. Сурначоў». Цытуючы радкі з ягонага апошняга ліста да родных: Яблыкі мне не пакідайце. Пакуль я прыеду, новыя вырастуць, ён паказвае смутак роднай зямлі па без пары загінуўшаму таленту. Але сум гэты – светлы і ўзнёслы, зорачны.

Нездалёк ад Рагачова

Над адной з маленькіх вёсак

Зорка Колі Сурначова

Загарэлася ў нябёсах.

Хлопца вабілі пагоркі,

Баравічныя паляны…

Ды вяла Міколу зорка

Ў свет вялікі, непазнаны,

Далучала да навукі,

Нараджала ў сэрцы дзіва –

Найчароўнейшыя гукі

Слоў адметных пра радзіму.

І калі пад шчаснай зоркай

Ён паэтам стаў прызнаным,

Слабадскія сніў пагоркі,

Баравічныя паляны.

І калі ён пад Берлінам

Быў паранены смяротна,

Бачыў родныя мясціны,

Вочы смутныя ўсіх родных.